Taglibreroj en Esperanto. Sekvu la suprajn ligilojn por aliaj lingvoj.
Vi povas ankaŭ rigardi la komunan liston de taglibreroj en ĉiuj lingvoj.
La du pasintaj vintroj en Svedio estis aparte malvarmaj kaj neĝaj, kaj tio tre malhelpis al la sveda trajnsistemo: estis nuligitaj trajnoj, okazis plurhoraj malfruiĝoj, kaj tiel plu.
Tiun ĉi vintron Swebus, sveda busfirmao, decidis fari "seriozan ŝercon". Ili starigis retejon nomatan Swebus Jackpot, kie oni povas diveni, kiu trajno plej malfruiĝos dum la 22-a de decembro. Oni ankaŭ divenas, je kiom da minutoj tiu trajno malfruos. Tiuj 15 homoj kiuj elektis la ĝustan trajnon kaj plej proksime divenis la longecon de la malfruiĝo ricevos po 1000 kronoj en "ĉekoj" validaj por busaj vojaĝoj.
La slogano de la konkurso estas "Vetu je la trajno — iru per la buso".
Mateno estas tempo de herooj
Aŭtuna freŝo blovas el arbar'
Galopas tra ĉefurboj la metrooj
Noktmeza saŭno ŝajnas kontraŭstar'
Ujutno tie ĉi
Senpena energi'
Jen "nompoemo" (la linikomencaj literoj konsistigas mian nomon) kiun mi verkis dum la Oranĝa Renkontiĝo 2011. Okazis poezia metiejo, same kiel pasintjare.
Post longa pripensado kaj prokrastado, mi antaŭ monato komencis instrui esperanton. Mi invitas lernantojn al kafejo en centra Londono ĉiun lundan vesperon. La Londona Esperanto-Klubo bonvolis sponsori min per instruiloj: la rektmetoda lernolibro de Stano Marĉek, kaj la kunapartenaj bildokartoj.
Mi firme kredas je organizado per ĥaoso. La realo estas tro komplika por ke mi esperu ke ĝi aranĝiĝos laŭ mia plaĉo. La sola variablo kiun mi povas ŝanĝi estas kion kaj kiom mi donas, sed la rericevaĵojn neniel eblas antaŭvidi. Tre varias la kvanto de lernantoj — iam ok, iam unu, ofte venas novuloj.
Speciale dum la dua fojo el la ĝisnunaj kvar mi konfuziĝis pri la nivelo. Venis kelkaj kiuj jam ĉeestis la unuan lecionon, kaj do jam iom sciis, kaj venis kelkaj novuloj. Mi iel provis adaptiĝi al ambaŭ, kaj rapide trakuris ĉapitrojn unu ĝis kvar — ŝajne ne tiom saĝe, ĉar la cerboj de la lernantoj rapide ekbrulas.
La du lastaj lecionoj pli facile pasis, ĉar venis por lerni nur po unu novulo ☺. Mi ne scias, kien malaperis la aliaj. Certe en Londono ĉiu havas tre malmulte da tempo, kaj estas multaj aliaj priokupindaĵoj; aŭ eble mi simple fortimigis ilin. Mi tamen esperas ke ili amuziĝis, ĉar tio estas mia celo, kaj por ili kaj por mi. Mi ja memoras kiel mi mem lernis esperanton antaŭ multege da jaroj, ke ĝi iĝis por mi ludo kiam mi ekkomprenis kiel multe mi povis jam diri per la pecoj kiujn mi lernis. Ŝajne mi devus pli emfazi tiun aspekton de la lecionoj, kaj mem krei ekzercojn kaj ludojn.
Kiel diris lerta lernanto mia post la unua leciono: "Glaso de vino estas mia amiko". Ja la instruilo de Stano Marĉek estas konstruita laŭ tre pedagogia maniero, enkondukante unu gramatikan elementon post alia, sed en tiu maniero nur post tri aŭ kvar ĉapitroj la lernanto povas diri ion interesan. Ĉi-kaze mi sufloris la vortojn "de" kaj "mia".
Do, nenio povas ŝanceli mian konvinkon daŭrigi eksperimentadon, ludadon kaj amuziĝadon. Mi plu afiŝos ĉi tie kiam mi havos utilan rezulton ☺
(Cetere, ĉu oni vere bezonas tiom da vortoj por priskribi tiajn okazaĵojn? Mi pri la kurso jam verkis sen vortoj.)
Post longa pripensado kaj prokrastado, mi antaŭ monato komencis instrui esperanton…
Per tiu ĉi teksteto mi volas montri ke la rusa kaj pola literumsistemoj, kvankam tre diversaj, esprimas preskaŭ la saman fonemaron. Mi esperas ke tio helpos al vi, kara leganto, legi pli bone unu aŭ la alian lingvon.
Komentoj, korektoj kaj kritikoj ĉiam bonvenas.
Fonemoj
Per "fonemo" mi celas la plej malgrandan signifhavan parton de la sonsinsekvo kiu konsistigas vorton. Mi transskribos en tiu ĉi teksto fonemarojn kiujn reprezentas skribita vorto (aŭ rusa aŭ pola) per latinaj literoj inter [krampoj]. (Kvankam oni ofte per tiaj signoj montras prononcon, mi tute ne interesiĝas pri prononco en tiu ĉi teksto, ĉar tio malhelpus al ni kompari la polan kaj la rusan.)
Kaj la rusa kaj la pola uzas "moligitajn" konsonantojn. Tiajn mi montros en mia transskribo per malgranda litero J, ekzemple: НЬ = Ń = [nⱼ]. La literumdiferenco de moligitaj konsonantoj en la du lingvoj estos ĉi-sube centra temo.
Moligo en la rusa
En la rusa, moligitaj konsonantoj ĝenerale esprimiĝas en skribo per sekva "mola" vokalo. Al la "malmolaj" vokaloj А, О, У, Ы kaj Э korespondas la "molaj" vokaloj Я, Ё, Ю, И kaj Е. Se post moligita konsonanto ne sekvas vokalo, oni anstataŭe uzas t.n. molan signon: Ь
Ekzemploj: медь [mⱼedⱼ] "kupro", лёд [lⱼod] "glacio".
(En tiuj du ekzemploj la fina sono fakte prononciĝas kiel T anstataŭ D, pro la senvoĉigo de finaj konsonantoj kiu okazas kaj en la rusa kaj en la pola, sed en la transskribo mi tamen uzas la literon D, por sekvi la skriban formon.)
Se mola vokalo staras en komenco de vorto, aŭ post alia vokalo, ĝi esprimas la sonon [j] anstataŭ moligon: ясный [jasnyj] "klara".
Iuj konsonantoj (Ж, Ш, Ц) neniam estas molaj, kaj iuj (Ч, Щ) ĉiam estas molaj.
Moligo en la pola
En la pola, moligitaj konsonantoj principe esprimiĝas per supersignitaj literoj: Ć, Ń, Ś, Ź. Tamen, se post moligita konsonanto sekvas la vokalo "i", la supersigno forfalas (ĉar la "i" memstare indikas molecon), kaj se sekvas alia vokalo, oni skribas inter la konsonanto kaj la vokalo aldonan "i". Tio povas kaŭzi diferencojn de la sama vorto laŭ gramatikaj formoj, ekzemple: koń [konⱼ] "ĉevalo", konia [konⱼa] "de ĉevalo", koni [konⱼi] "de ĉevaloj".
La malmola korespondaĵo de Ć estas ne C, sed T. Tial mi montros molan C kiel [tⱼ] en miaj transskriboj, ekzemple: ciasto [tⱼasto] "torto".
La mola korespondaĵo de D skribiĝas DŹ (sed sen la supersigno antaŭ vokalo, laŭ la supraj reguloj). Ekzemplo: dziki [dⱼiki] "sovaĝa".
Escepta estas la konsonanto L. Ĝi skribiĝas Ł kiam ĝi estas malmola kaj L kiam ĝi estas mola. Ekzemploj: las [lⱼas] "arbaro", głodny [glodny] "malsata".
Escepta estas ankaŭ la konsonanto R. Ĝi skribiĝas R kiam ĝi estas malmola kaj RZ kiam ĝi estas mola. Ekzemploj: ręka [ręka] "mano", rzeka [rⱼeka] "rivero". (Ą kaj Ę estas polaj nazaj vokaloj kiujn la rusa ne plu havas. Mi transskribos ilin senŝanĝe, sed sube plu traktos ilin.)
La leganto verŝajne protestos kontraŭ iuj supraj parigoj, kaj tute prave rimarkigas ke L/Ł, R/RZ, S/Ś sonas tute diverse en la pola, sed denove mi atentigas ke mi tute ne interesiĝas pri prononco; por komparo kun la rusa indas trakti ilin kiel parencajn fonemojn.
Komparoj
Kun tiu sistemo por transformi skribitajn vortojn el la du lingvoj al la sama transskribmaniero, ni povas komence rimarki ke multaj vortoj havas la samajn fonemojn (kvankam ne ĉiam la saman signifon):
- кот = kot = [kot] "kato"
- конь = koń = [konⱼ] "ĉevalo"
- дети = dzieci = [dⱼetⱼi] "infanoj"
- сеть = sieć = [sⱼetⱼ] "reto"
- река = rzeka = [rⱼeka] "rivero"
- неделя "semajno" = niedziela "dimanĉo" = [nⱼedⱼelⱼa]
En iuj vortoj ni trovas ŝanĝon de vokalo. Sufiĉe ofte tion kaŭzas la praslava vokalo Ѣ "jat", kiu iĝis en la rusa [ⱼe] sed en la pola [ⱼa] aŭ [ⱼe] depende de konjugacio:
- белый [bⱼelyj] ≈ biały [bⱼaly] "blanka"
- лес [lⱼes] ≈ las [lⱼas] "arbaro"
- лесной [lⱼesnoj] ≈ leśny [lⱼesⱼny] "arbara"
- вера [vⱼera] ≈ wiara [vⱼara] "kredo"
- место [mⱼesto] "loko" ≈ miasto [mⱼasto] "urbo"
Iam la rusa havas senakcentan E kie la pola havas O:
- сестра [sⱼestra] ≈ siostra [sⱼostra] "fratino"
- седло [sⱼedlo] ≈ siodło [sⱼodlo] "selo"
La polaj nazaj vokaloj Ą kaj Ę skribiĝis siatempe per la cirilaj literoj Ѫ "granda jus" kaj Ѧ "malgranda jus" (sed en la pola la du sonoj unue kunfandiĝis kaj poste disiĝis, tiel ke oni ne povas tuj kompreni kiu estis la origina sono). En la rusa tiuj sonoj iĝis iam [u], iam [ⱼa]:
- пять [pⱼatⱼ] ≈ pięć [pⱼętⱼ] "kvin"
- мясо [mⱼaso] ≈ mięso [mⱼęso] "viando"
- счастье [sĉⱼastje] ≈ szczęście [ŝĉęsⱼtⱼe] "feliĉo" (ĉi tie [ⱼa] skribiĝas per А en la rusa vorto pro literuma regulo)
- мука [muka] ≈ mąka [mąka] "faruno"
- рука [ruka] ≈ ręka [ręka] "mano"
- мудрый [mudryj] ≈ mądry [mądry] "saĝa"
- буду [budu] ≈ będę [będę] "mi estos"
En iuj kazoj la rusa havas [olo], [oro] aŭ [ⱼerⱼe], dum en la pola mankas la unua vokalo:
- голос [golos] ≈ głos [glos] "voĉo"
- берег [bⱼerⱼeg] ≈ brzeg [brⱼeg] "bordo"
- горох [goroĥ] ≈ groch [groĥ] "pizo"
- молоко [moloko] ≈ mleko [mlⱼeko] "lakto"
Jaŭdos akvomank'
Ne estos katastrofo!
En kruĉojn akvon.
Aŭtuna akvmank!
Verŝu akvon en kruĉojn.
Ne timu — vivu.
Vivi sen akvo
povas neniu besto.
Trinku el torent'!
Sekiĝos kranoj.
Vi scias kion fari.
Sen preparo — mort'.
Jen poemetoj pli-malpli hajkaj, kiujn mi verkis dum la Oranĝa Renkontiĝo 2010. Ni kolektiĝis al poezia metiejo, kaj la paperoj kiujn ni uzis estis jam unuflanke uzitaj — la mia portis sur sia dorsa flanko averton pri malŝalto de akvo kaj konsilon anticipe verŝi akvon laŭ bezono.
Jen poemetoj pli-malpli hajkaj, kiujn mi verkis dum la Oranĝa Renkontiĝo 2010.
Pasintsemajnfine mi estis ĉe The Language Show (la lingva foiro) en Londono. Mi precipe rakontis al homoj pri Esperanto ĉe la budo de la Esperanto-Asocio de Britio. (Mi tre ĝuis, kompreneble, havante la ŝancon rakonti al homoj preskaŭ ĉion pri mia hobio.)
Estis multaj ekspozicibudoj proponantaj diversajn manierojn lerni diversajn lingvojn, sed kio restis en mia menso estis la budo pri Saaspel, propono pri alternativa literumsistemo por la angla lingvo. La angloj devintus reformi sian literumadon antaŭ longe, ĉar la prononco de iu vorto ĝenerale neniel rilatas al ĝia literumo—kio malfaciligas uzadon de la lingvo kaj por lernantoj kaj por indiĝenoj. (La tradicia literumo verŝajne estis perfekta por la angla lingvo de la Ŝekspira epoko, sed nuntempe ĝi ne estas tre senchava.)
Saaspel (aŭ Sāspel, skribite en ĝia alternativa formo, kun makronoj indikantaj longecon de vokaloj) estas mallongigo de "sama sono—sama literumo", kio estas sufiĉe bona resumo pri kiel ĝi funkcias. Oni skribas vortojn same kiel oni prononcas ilin, kun malmulta (sed ioma) konsidero al ilia klasika literumo. Kelkaj aliaj reguloj kaj principoj estas:
-
"Longan vokalon", prononcatan kiel en la alfabeto, oni skribas "longe", aŭ "aa ee ii oo" aŭ "ā ē ī ō", laŭ gusto. "U" estas speciala kazo: "use" → "yuz", "boot" → "buut" aŭ "būt".
-
La mallongaj vokaloj A, E, I kaj O pli-malpli similas laŭ sono la esperantajn vokalojn (kaj tiujn de multaj eŭropaj lingvoj). Por tiu simileco "automatic" iĝas "outomatic" sed "sound" iĝas "saund". Denove "U" estas speciala kazo, kaj uziĝas ekzemple en "cut".
-
"K" estas uzata nur en propraj nomoj. La litero "C" ĉiam reprezentas la sonon "K", neniam la sonon "S".
-
La voĉa denta frikativo, kiel en "this", skribiĝas "th", sed la senvoĉa denta frikativo, kiel en "thin", skribiĝas "tt".
-
Ofte unu konsonanto povas plenigi tutan silabon: "silabl" (syllable), "endd" (ended), "problm" (problem).
Por pli da detaloj, vido ilian retejon.
Kvankam mi ne tute certas ke Saaspel estas la perfekta reformo de la angla literumado, mi sentas ke ĝi estas sufiĉe bona realigo de bona ideo, do mi provos uzi ĝin kaj vidos ĉu mi povos per ĝi iun feliĉigi. (Ideale pro mia peno la mondo tuj ekuzus ĝin, sed se mi povas doni al almenaŭ unu homo tiun varman bonfartan senton je io ĝuste farita, jam indegas.)
La jaroj, tagoj, horoj ĝis kiam mi ricevis la leteron estas en mia memoro kunpremitaj al tute mallonga okazaĵaro. Mia koro ŝajne sciis, kio okazos; kiam mi prenis la koverton en mian manon kaj krude tirmalfermis ĝin, ĝi batis strangan ritmon kiun oni eble povus interpreti kiel antaŭmezuron.
La letero estis mane skribita, sed mi ne rekonis la stilon. Oni laŭ iu neklara maniero ricevis mian nomon kaj decidiĝis, kaj nun petis min aperi "surloke", laŭ la teksto. Mi sciis proksimume pri kio temis, laŭ mia kredo, do mi pakis la nepraĵojn kaj enbusiĝis.
Mi ricevis lokon ĉe la fenestro. Kiam mi ne pripensadis, kio okazos kaj kial ĝuste mi elektiĝis, miaj okuloj glitis super la naturo ĉe la vojrando, kaj tiam mi komencis kompreni ke io ŝanĝiĝis. Ĉiu arbo, ĉiu ŝtono, ĉiu floro kriis en sia sensona maniero ke mi estas sur la ĝusta vojo, ke la suno neniam plu subiros super mi, ke neimageblaj riĉaĵoj estos al mi tiel proksimaj kiel se mi tenus ilin enmane.
Kiam mi finfine alvenis, mi estis tiel plena je tiuj kuraĝigoj, ke mi ne surpriziĝis kiam mi renkontis M, kiu venis tien laŭ samaj kondiĉoj kiel mi. Ni renkontis unu la alian unu fojon antaŭe, kaj jam tiam reciproke meritis lokon en nia memoro, sed nur nun, en nia nova medio, ĉio ekkongruis. Estis kvazaŭ niaj animoj havus tian formon ke ili kune bildigis specifajn promesojn kiuj nun plenumiĝis.
Mi povus senfine rakonti pri miaj aventuroj kun M, pri kiam ni kune grimpis en altaj arboj, pri kiam ni perdis la vojon en noktomezo intence, pri kiam ni subite ekkomprenis kiel la mondo funkcias kaj kiel ni du plibonigus ĝin se ni povus decidi - sed tio maljuste prezentus tion, kio okazis. Malgraŭ ĉio, ni estis tie ne por renkonti unu la alian sed por pli alta celo, kaj la speciala "duopeco" de mi kaj M neniel malhelpis ke ni aparte partoprenis plene en la komuneco.
La unuaj tagoj nature uziĝis por adaptiĝi al la novaj cirkonstancoj. Oni atendis min, kaj oni ĉiel volis doni glatan enhejmiĝon, tamen komprenante mian ardan emon tuj plenumi mian novan rolon. Kien ajn mi iris, min renkontis ridetoj, kaj preskaŭ ĉiu homo kun kiu mi parolis havis ion saĝan por diri pri mi, pri la kondiĉoj ĉi tie sur la monto, aŭ pri vivo ĝenerale. Mi penis lerni ĉies nomon, kaj baldaŭ ne hezitis nomi ĉiujn amikoj.
Kvar tagoj jam pasis, kiam mi ekspertis, kion signifas sopiro.